काठमाडौं । नेपाली सेना राष्ट्रिय गौरव, अनुशासन, साहस र समर्पणको प्रतीकका रूपमा विश्वमा स्थापित छ। देशको सार्वभौमिकता, सुरक्षा र शान्तिका लागि निरन्तर खटिँदै आएको नेपाली सेनाले पछिल्ला वर्षहरूमा समावेशिता र समान अवसरलाई पनि प्राथमिकता दिँदै आएको छ। यही परिवर्तनको यात्रामा महिलाको सहभागिता विस्तार हुनु महत्वपूर्ण उपलब्धिका रूपमा लिन सकिन्छ।
सन् २००६ नेपाली सेनामा महिलाको सहभागिताका दृष्टिले ऐतिहासिक वर्ष बन्यो। नेपाली सेनाले पहिलोपटक महिलालाई इन्फेन्ट्री (पैदल सेना) मा प्रवेश गराउँदै चुनौतीपूर्ण तथा कम्ब्याट भूमिकामा समेत अवसर प्रदान गरेको थियो। त्यही ऐतिहासिक पहिलो ब्याचमा लेफ्टिनेन्टका रूपमा पदस्थापना भएका ६८ महिलामध्ये एक थिइन्—मेजर शान्ति मोक्तान लामा।
तामाङ समुदायबाट नेपाली सेनाको इन्फेन्ट्रीतर्फ प्रवेश गरेकी मेजर लामाले सैन्य सेवामा आफ्नो क्षमता, साहस, अनुशासन र व्यावसायिकतामार्फत छुट्टै पहिचान बनाउन सफल भएकी छन्। परम्परागत रूपमा पुरुषप्रधान मानिँदै आएको सैन्य क्षेत्रमा चुनौती स्वीकार गर्दै उनले महिलाले पनि कठिन र जिम्मेवारीपूर्ण सैन्य भूमिका प्रभावकारी रूपमा निर्वाह गर्न सक्छन् भन्ने उदाहरण प्रस्तुत गरेकी छन्।
सैन्य सेवासँगै सञ्चार क्षेत्रमा पनि सक्रिय
मेजर लामाको यात्रा सैन्य जिम्मेवारीमा मात्र सीमित छैन। उनले नेपाली सेनाको सञ्चार तथा सैन्य पत्रकारिता क्षेत्रमा समेत महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेकी छन्।
उनी नेपाली सेनामा टेलिभिजन समाचार प्रस्तोता तथा समाचार सम्पादकका रूपमा काम गर्ने अग्रणी महिला अधिकृतमध्ये एक हुन्। सैन्य सञ्चार, समाचार सम्पादन, सार्वजनिक सूचना प्रवाह तथा रणनीतिक सञ्चारमा उनले देखाएको दक्षताले नेपाली सेनाको जनसम्पर्क र सार्वजनिक सञ्चारलाई थप प्रभावकारी बनाउन योगदान पुर्याएको छ।
उनको भूमिकाले सैन्य क्षेत्रमा महिलाको सहभागिता युद्ध वा फिल्ड ड्युटीमा मात्र सीमित हुँदैन भन्ने सन्देश पनि दिएको छ। नेतृत्व, सञ्चार, सूचना व्यवस्थापन र सार्वजनिक उत्तरदायित्वका क्षेत्रमा समेत महिलाले प्रभावकारी भूमिका निर्वाह गर्न सक्छन् भन्ने उदाहरण मेजर लामाको यात्राले प्रस्तुत गरेको छ।
दक्षिण सुडानमा शान्ति स्थापनामा योगदान
मेजर लामाको व्यावसायिक अनुभव नेपालको सीमाभित्र मात्र सीमित छैन। उनले संयुक्त राष्ट्रसंघीय मिसन अन्तर्गत युनाइटेड नेसन्स मिसन इन साउथ सुडानमा समेत सेवा गरेकी छन्।
दक्षिण सुडानको चुनौतीपूर्ण शान्ति स्थापना वातावरणमा उनले यातायात तथा लजिस्टिक्ससम्बन्धी जिम्मेवारी सम्हालिन्। साथै, फिमेल इन्गेजमेन्ट टिमको सदस्यका रूपमा स्थानीय समुदायसँग प्रत्यक्ष सम्पर्क र संवादमा समेत काम गरिन्।
शान्ति स्थापनाका क्रममा स्थानीय समुदायसँग विश्वास र सहकार्यको वातावरण निर्माण गर्न महिला सैनिकको सहभागितालाई महत्वपूर्ण मानिन्छ। यही भूमिकामार्फत मेजर लामाले अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति स्थापनामा नेपालको योगदानलाई समेत प्रतिनिधित्व गरेकी छन्।
तामाङ समुदायका लागि प्रेरणाको पात्र
मेजर शान्ति मोक्तान लामाको सैन्य यात्रा व्यक्तिगत सफलताको कथा मात्र होइन। यो नेपाली सेनामा महिलाको बढ्दो सहभागिता, समावेशिता र समान अवसरको यात्रासँग जोडिएको प्रेरणादायी उदाहरण पनि हो।
तामाङ समुदायबाट इन्फेन्ट्रीतर्फ अघि बढेकी महिला अधिकृतका रूपमा उनले आफ्नो समुदायका साथै नेपाली सेनामा आबद्ध महिला पुस्ताका लागि प्रेरणाको आधार तयार गरेकी छन्। उनको यात्राले नेतृत्व क्षमता जात, समुदाय वा लिङ्गले निर्धारण नगर्ने, बरु क्षमता, इमानदारी, अनुशासन, साहस र निरन्तर मेहनतले निर्धारण गर्ने सन्देश दिएको छ।
सैन्य नेतृत्वदेखि सञ्चार र अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति स्थापनासम्म फरक–फरक क्षेत्रमा जिम्मेवारी निर्वाह गरेकी मेजर लामाको यात्रा धेरै युवा महिलाका लागि प्रेरणाको स्रोत बन्न सक्छ। उनले परम्परागत सीमालाई चुनौती दिँदै राष्ट्रिय सेवा, नेतृत्व र व्यावसायिक क्षेत्रमा महिलाले आफ्नो सशक्त स्थान बनाउन सक्ने उदाहरण प्रस्तुत गरेकी छन्।
महिला नेतृत्वको महत्वपूर्ण यात्रा
नेपालमा राष्ट्रिय सुरक्षा र नेतृत्वका क्षेत्रमा महिलाको भूमिका क्रमशः विस्तार हुँदै गएको छ। यस्तो अवस्थामा मेजर शान्ति मोक्तान लामाको योगदानलाई नेपाली सेनामा महिलाको सहभागिता र नेतृत्व विकासको यात्रासँग जोडेर हेर्न सकिन्छ।
इन्फेन्ट्रीजस्तो चुनौतीपूर्ण सैन्य क्षेत्रमा प्रवेशदेखि सञ्चार तथा सैन्य पत्रकारिता र संयुक्त राष्ट्रसंघीय शान्ति मिसनसम्मको उनको अनुभवले उनको व्यावसायिक यात्राको विविधता देखाउँछ।
मेजर शान्ति मोक्तान लामाको कथा केवल एक महिला सैनिक अधिकृतको सफलता होइन; यो साहस, समर्पण, समावेशिता र नेतृत्वको सम्भावनालाई प्रमाणित गर्ने एउटा प्रेरणादायी यात्रा हो।