काठमाडौं । काठमाडौं उपत्यकाको पश्चिमी डाँडामा अवस्थित स्वयम्भूनाथ स्तूप नेपालको सबैभन्दा प्राचीन तथा महत्वपूर्ण धार्मिक सम्पदामध्ये एक हो। बौद्ध र हिन्दु दुवै धर्मावलम्बीहरूको आस्थाको केन्द्रका रूपमा परिचित स्वयम्भूनाथ युनेस्कोको विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत छ। उपत्यकाको उच्च स्थानमा अवस्थित यस स्तूपले धार्मिक महत्वसँगै काठमाडौं उपत्यकाको मनोरम दृश्य पनि प्रदान गर्दछ।
प्राचीन बौद्ध ग्रन्थहरू अनुसार स्वयम्भूनाथको उत्पत्ति स्वयं प्रकट भएको दिव्य ज्योतिबाट भएको विश्वास गरिन्छ। उपत्यका कुनै समय विशाल ताल रहेको र त्यस तालको बीचमा स्वयं प्रकाशमान ज्योति प्रकट भएको किंवदन्ती पाइन्छ। पछि उक्त ज्योतिको स्थानमा स्तूप निर्माण गरिएपछि यस क्षेत्रलाई ‘स्वयम्भू’ अर्थात् ‘आफैं उत्पन्न भएको’ नामले चिनिन थालिएको मान्यता छ।
सेतो गुम्बज, सुनौलो गजुर र चारैतर्फ अंकित बुद्धका करुणामई आँखाले सजिएको स्वयम्भूनाथ स्तूप नेपाली बौद्ध वास्तुकलाको उत्कृष्ट नमुना मानिन्छ। स्तूपको प्रत्येक संरचनाले बौद्ध दर्शनका विभिन्न पक्षलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ। स्तूपको गुम्बजले विश्व ब्रह्माण्डको प्रतीकात्मक अर्थ बोकेको छ भने गजुरले ज्ञान प्राप्तिको मार्गलाई संकेत गर्दछ।
स्वयम्भूनाथ परिसरमा ध्यानमग्न बुद्धका विभिन्न स्वरूप तथा पाँच ध्यानी बुद्धहरूको प्रतिमात्मक प्रस्तुति पाइन्छ। तीमध्ये स्तूपको पश्चिमी दिशामा विशेष रूपमा प्रतिष्ठित अमिताभ बुद्ध (अमिताभ बुद्ध) को प्रतिमा तथा प्रतीकात्मक महत्व उल्लेखनीय छ। अमिताभ बुद्धलाई अनन्त प्रकाश र करुणाका बुद्धका रूपमा पूजा गरिन्छ। महायान तथा वज्रयान बौद्ध परम्परामा अमिताभ बुद्ध पश्चिम दिशाका अधिष्ठाता बुद्ध मानिन्छन्, जसले सुखावती अर्थात् शुद्धभूमिको प्रतिनिधित्व गर्छन्।
स्तूपको पश्चिमी भागमा अवस्थित अमिताभ बुद्धप्रतिको श्रद्धाले स्वयम्भूनाथलाई केवल ऐतिहासिक सम्पदा मात्र नभई जीवित आध्यात्मिक केन्द्रका रूपमा स्थापित गरेको छ। यहाँ आउने बौद्ध श्रद्धालुहरू अमिताभ बुद्धको स्मरण गर्दै शान्ति, करुणा र मोक्षको कामना गर्ने गर्दछन्। विशेषगरी तिब्बती बौद्ध समुदायका लागि यस स्थानको धार्मिक महत्व अत्यन्त उच्च मानिन्छ।
स्वयम्भूनाथ परिसरमा विभिन्न चैत्य, विहार, गुम्बा, प्रार्थना चक्र, हरती अजिमा मन्दिर तथा अनेकौं धार्मिक संरचनाहरू रहेका छन्। बौद्ध तथा हिन्दु परम्पराको अद्वितीय समन्वय देख्न सकिने यस क्षेत्रले नेपालको धार्मिक सहिष्णुता र सांस्कृतिक विविधताको उत्कृष्ट उदाहरण प्रस्तुत गर्छ।
स्तूपसम्म पुग्न बनाइएका ऐतिहासिक सिँढी, वरिपरिका हरियाली वन तथा उपत्यकाको विहंगम दृश्यले पर्यटकलाई विशेष आकर्षित गर्ने गरेका छन्। सूर्योदय र सूर्यास्तका समयमा यहाँबाट देखिने काठमाडौं उपत्यकाको दृश्य अत्यन्त मनमोहक मानिन्छ।
धार्मिक आस्था, इतिहास, कला र आध्यात्मिकताको अनुपम संगम बनेको स्वयम्भूनाथ स्तूप नेपालकै प्रमुख विश्व सम्पदा स्थलका रूपमा परिचित छ। स्वयं उत्पन्न ज्योतिबाट सुरु भएको विश्वास, ध्यानी बुद्धहरूको उपस्थिति तथा पश्चिम दिशामा प्रतिष्ठित अमिताभ बुद्धको विशेष महत्वले स्वयम्भूनाथलाई विश्वभरका बौद्ध श्रद्धालु र पर्यटकका लागि महत्वपूर्ण तीर्थ तथा पर्यटकीय गन्तव्य बनाएको छ।