काठमाडौं । नेपालको राजधानीको मुटुमा अवस्थित काठमाडौं दरबार क्षेत्र, जसलाई बसन्तपुर दरबार क्षेत्र पनि भनिन्छ, नेपालको ऐतिहासिक, सांस्कृतिक तथा धार्मिक सम्पदाको प्रमुख केन्द्रका रूपमा परिचित छ। युनेस्कोको विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत यो क्षेत्र प्राचीन राजदरबार, भव्य मन्दिर, कलात्मक काष्ठकला र जीवित सांस्कृतिक परम्पराको अनुपम संगम मानिन्छ।
मल्लकालीन तथा शाहकालीन राजाहरूको शासन केन्द्र रहेको काठमाडौं दरबार क्षेत्र नेपालका महत्वपूर्ण ऐतिहासिक धरोहरहरूमध्ये एक हो। यही दरबार क्षेत्रमा नेपालका राजाहरूको राज्याभिषेक हुने परम्परा रहँदै आएको थियो। शताब्दीयौं पुरानो इतिहास बोकेको यो सम्पदास्थलले नेपालको राजनीतिक, सांस्कृतिक तथा धार्मिक विकासको साक्षी बनेको छ।
बसन्तपुर दरबार क्षेत्रको मुख्य आकर्षणमध्ये हनुमान ढोका दरबार विशेष रूपमा परिचित छ। दरबारको प्रवेशद्वारमा स्थापित भगवान हनुमानको मूर्तिका कारण यस क्षेत्रलाई हनुमान ढोका नाम दिइएको मानिन्छ। दरबार परिसरभित्र रहेका विभिन्न आँगन, शाही कक्ष, संग्रहालय तथा ऐतिहासिक संरचनाहरूले तत्कालीन राजदरबारको वैभव झल्काउँछन्।
यस क्षेत्रको अर्को महत्वपूर्ण आकर्षण काष्ठमण्डप हो, जसको नामबाट नै काठमाडौं शहरको नामकरण भएको विश्वास गरिन्छ। एउटै विशाल रूखको काठबाट निर्माण गरिएको मानिने यो ऐतिहासिक संरचना नेपाली काष्ठकलाको उत्कृष्ट नमुना हो। २०७२ सालको भूकम्पबाट क्षति पुगेपछि यसको पुनर्निर्माण गरिएको छ।
बसन्तपुर दरबार क्षेत्र बहु-छाने प्यागोडा शैलीका मन्दिरहरूको खुला संग्रहालयजस्तै देखिन्छ। यहाँ अवस्थित तलेजु भवानी मन्दिर, जगन्नाथ मन्दिर, महेन्द्रेश्वर मन्दिर, शिव–पार्वती मन्दिर तथा अन्य धार्मिक संरचनाहरूले नेपाली वास्तुकलाको उच्चतम विकासलाई प्रतिबिम्बित गर्छन्। मन्दिरका टुँडाल, झ्याल, ढोका तथा स्तम्भहरूमा कुँदिएका काष्ठकलाका बेजोड नमुनाले स्वदेशी तथा विदेशी पर्यटकलाई समान रूपमा आकर्षित गर्ने गरेका छन्।
दरबार क्षेत्र वरिपरि रहेका ढुंगाका मूर्ति, कलात्मक स्तम्भ, देवी–देवताका प्रतिमा तथा प्राचीन शिल्पकृतिहरूले मध्यकालीन कलाकारहरूको असाधारण सिर्जनशीलता प्रस्तुत गर्छन्। विशेषगरी कालभैरवको विशाल मूर्ति, विभिन्न देवालय तथा ऐतिहासिक चौकहरूले यस क्षेत्रको सांस्कृतिक महत्वलाई अझ उचाइमा पुर्याएका छन्।
बसन्तपुर दरबार क्षेत्र जीवित देवी कुमारीको निवासका रूपमा पनि विश्वभर प्रसिद्ध छ। कुमारी घर हेर्न तथा कुमारी दर्शन गर्न हरेक वर्ष हजारौं पर्यटक तथा श्रद्धालु यहाँ पुग्ने गरेका छन्। नेवारी संस्कृति, इन्द्रजात्रा, कुमारी जात्रा लगायतका परम्परागत पर्व तथा उत्सवहरूले यस क्षेत्रलाई वर्षभरि जीवन्त बनाइरहेका हुन्छन्।
दरबार क्षेत्रबाट स्वयम्भू, चन्द्रागिरि, काठमाडौं उपत्यकाका विभिन्न भाग तथा पुरानो शहरको मनोरम दृश्य अवलोकन गर्न सकिन्छ। ऐतिहासिक गल्ली, परम्परागत बजार, हस्तकलाका सामग्री तथा सांस्कृतिक गतिविधिहरूले पर्यटकलाई नेपालको मौलिक जीवनशैलीसँग नजिक बनाउँछन्।
इतिहास, कला, वास्तुकला र सांस्कृतिक सम्पदाको अनुपम संगम बनेको काठमाडौं दरबार क्षेत्र नेपालको पहिचान झल्काउने प्रमुख विश्व सम्पदा स्थलका रूपमा स्थापित छ। प्राचीन राजदरबार, बहु-छाने मन्दिर, उत्कृष्ट काष्ठकला, ढुंगाका शिल्पकृति तथा जीवित सांस्कृतिक परम्पराले यो क्षेत्रलाई नेपाल भ्रमण गर्ने हरेक पर्यटकका लागि अवश्य पुग्नुपर्ने गन्तव्य बनाएको छ।