काठमाडौं । काठमाडौं उपत्यकाको पूर्वी पहाडी भेगमा अवस्थित चाँगुनारायण मन्दिर नेपालको सबैभन्दा प्राचीन हिन्दु मन्दिरमध्ये एक मानिन्छ। भगवान विष्णुलाई समर्पित यो ऐतिहासिक मन्दिर धार्मिक, सांस्कृतिक तथा पुरातात्त्विक दृष्टिले अत्यन्त महत्वपूर्ण सम्पदा हो। युनेस्कोको विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत चाँगुनारायण मन्दिर नेपालका प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्यमध्ये एकका रूपमा परिचित छ।
हरियाली डाँडा र परम्परागत नेवारी बस्तीले घेरिएको चाँगुनारायण मन्दिर समुद्री सतहबाट करिब १,५४० मिटरको उचाइमा अवस्थित छ। मन्दिर परिसरबाट काठमाडौं उपत्यका, भक्तपुर तथा आसपासका पहाडी दृश्यहरू अवलोकन गर्न सकिन्छ, जसले धार्मिक यात्रासँगै प्राकृतिक सौन्दर्यको अनुभव पनि प्रदान गर्छ।
इतिहासकारहरूका अनुसार चाँगुनारायण मन्दिरको निर्माण लिच्छवीकालीन राजा मानदेवले चौथो शताब्दीको अन्त्यतिर गराएका थिए। मन्दिर परिसरमा रहेको प्रसिद्ध शिलालेख नेपालमा प्राप्त सबैभन्दा पुरानो अभिलेखमध्ये एक मानिन्छ। राजा मानदेवद्वारा स्थापना गरिएको उक्त शिलालेखले नेपालको प्राचीन इतिहास, शासन व्यवस्था तथा धार्मिक परम्पराबारे महत्वपूर्ण जानकारी प्रदान गर्छ।
प्यागोडा शैलीमा निर्मित चाँगुनारायण मन्दिर नेपाली वास्तुकलाको उत्कृष्ट नमुना हो। काठमा कुँदिएका देवदेवीका आकृति, कलात्मक तोरण, धातुका सजावट तथा प्राचीन मूर्तिकलाले मन्दिरको सौन्दर्यलाई अझ भव्य बनाएका छन्। यहाँको काष्ठकला र धातुकला नेपालकै उत्कृष्ट सम्पदामध्ये गनिन्छ।
चाँगुनारायण मन्दिरको अर्को विशेषता भनेको मन्दिर परिसरभरि रहेका विभिन्न तान्त्रिक तथा वैदिक देवी–देवताका मूर्तिहरू हुन्। यहाँ भगवान विष्णुका विभिन्न अवतारका साथै नरसिंह, गरुड, चण्डेश्वरी, भैरव, अष्टमातृका तथा अन्य अनेकौं तान्त्रिक देवताका कलात्मक प्रतिमाहरू स्थापित छन्। यी मूर्तिहरूले नेपालमा हिन्दु र तान्त्रिक परम्पराको ऐतिहासिक विकासलाई झल्काउँछन्।
मन्दिर परिसरमा रहेको विष्णुको बहुहातयुक्त मूर्ति, गरुड स्तम्भ, त्रिविक्रम विष्णु, नरसिंह तथा विभिन्न ढुंगाका शिल्पकृतिहरू पुरातात्त्विक दृष्टिले अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छन्। सयौं वर्ष पुराना यी कलाकृतिहरूले लिच्छवीकालीन मूर्तिकलाको उच्च स्तरलाई प्रमाणित गर्छन्।
धार्मिक आस्था, प्राचीन इतिहास र अद्वितीय कलाको केन्द्र बनेको चाँगुनारायण मन्दिरमा हरेक वर्ष हजारौं स्वदेशी तथा विदेशी पर्यटक तथा तीर्थयात्री पुग्ने गरेका छन्। विशेषगरी संस्कृति, इतिहास र पुरातत्त्वमा रुचि राख्ने पर्यटकका लागि यो स्थल खुला संग्रहालयसरह मानिन्छ।
नेपालको प्राचीन सभ्यता, धार्मिक सहिष्णुता र कलात्मक उत्कृष्टताको प्रतीकका रूपमा रहेको चाँगुनारायण मन्दिर आज पनि विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत महत्वपूर्ण धरोहरका रूपमा संरक्षण हुँदै आएको छ। इतिहास, आध्यात्मिकता र कलाको अनुपम संगम बनेको यो सम्पदास्थलले नेपालको गौरवशाली सांस्कृतिक पहिचानलाई विश्वमाझ चिनाइरहेको छ।