काठमाडौं । काठमाडौं उपत्यकाको पूर्वी भागमा अवस्थित भक्तपुर दरबार क्षेत्र नेपालको मध्यकालीन कला, संस्कृति र वास्तुकलाको अनुपम नमुना हो। युनेस्कोको विश्व सम्पदा सूचीमा सन् १९७९ मा सूचीकृत यो ऐतिहासिक क्षेत्र आज पनि नेपाली सभ्यता, नेवारी संस्कृति र प्राचीन हस्तकलाको जीवित संग्रहालयका रूपमा परिचित छ।
मल्लकालीन राजाहरूको शासन केन्द्र रहेको भक्तपुर दरबार क्षेत्रमा ऐतिहासिक दरबार, बहु-छाने मन्दिर, कलात्मक ढुंगाका मूर्ति, काठका झ्याल तथा प्राचीन चोक–गल्लीहरूले आगन्तुकलाई सयौं वर्ष पुरानो इतिहासमा पुर्याउँछन्। दरबार क्षेत्रको मुख्य आकर्षणमध्ये ‘पचपन्न झ्याले दरबार’ विशेष मानिन्छ, जसका सुन्दर काठका झ्यालहरूले नेवारी काष्ठकलाको उत्कृष्ट नमुना प्रस्तुत गर्छन्।
भक्तपुरको दत्तात्रेय क्षेत्रमा रहेको प्रसिद्ध ‘मयूर झ्याल’ (Peacock Window) नेपाली काष्ठकलाको अनुपम कृति मानिन्छ। १५औँ शताब्दीमा निर्माण गरिएको यो झ्याललाई नेपालकै उत्कृष्ट काठकला नमुनामध्ये एक मानिन्छ। काठमा कुँदिएको मयूरको कलात्मक आकृतिले स्वदेशी तथा विदेशी पर्यटकलाई समान रूपमा आकर्षित गर्ने गरेको छ।
दरबार क्षेत्रभरि छरिएका ढुंगाका मूर्ति, देवदेवीका प्रतिमा, सिंहद्वार तथा विभिन्न शिल्पकृतिहरूले मध्यकालीन कलाकारहरूको अद्वितीय सिर्जनशीलता झल्काउँछन्। मल्लकालीन शासकहरूको शाही वैभव झल्काउने यी सम्पदाले नेपालको समृद्ध सांस्कृतिक इतिहासलाई जीवन्त बनाएका छन्।
भक्तपुर दरबार क्षेत्रको अर्को प्रमुख आकर्षण पाँचतले न्यातपोल मन्दिर हो। परम्परागत बहु-छाने प्यागोडा शैलीमा निर्मित यो मन्दिर नेपालकै सबैभन्दा अग्लो प्यागोडा मन्दिरका रूपमा परिचित छ। मन्दिर वरिपरिका ऐतिहासिक चोक, परम्परागत घर तथा धार्मिक संरचनाहरूले भक्तपुरको मौलिक पहिचानलाई अझ आकर्षक बनाएका छन्।
पर्यटकहरूका लागि विशेष आकर्षणको केन्द्र बनेको ‘पोटरी स्क्वायर’ अर्थात् माटोका भाँडा बनाउने चोकले भक्तपुरको परम्परागत जीवनशैलीलाई नजिकबाट अनुभव गर्ने अवसर प्रदान गर्छ। यहाँ स्थानीय कुम्हारहरू परम्परागत चक्र प्रयोग गरी माटोलाई विभिन्न आकारका भाँडाकुँडामा रूपान्तरण गरिरहेको दृश्य सहजै अवलोकन गर्न सकिन्छ। माटोका कलात्मक सामग्री उत्पादन र बिक्रीले स्थानीय अर्थतन्त्रलाई समेत टेवा पुर्याएको छ।
लाल इँटाले बनेका चोक, उत्कृष्ट काष्ठकला, आकर्षक ढुंगाका मूर्तिहरू, शाही दरबार, बहु-छाने मन्दिर र जीवित सांस्कृतिक परम्पराले भक्तपुर दरबार क्षेत्रलाई नेपालको प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा स्थापित गरेको छ। इतिहास, कला, संस्कृति र परम्पराको संगमस्थल बनेको यो विश्व सम्पदा क्षेत्रले हरेक वर्ष हजारौं स्वदेशी तथा विदेशी पर्यटकलाई आकर्षित गर्दै आएको छ।